سم شناسی اجتماعی

در این قسمت یشتر به سم شناسی از منظر اجتماعی و جامعه شناسی می پردازیم. در این قسمت اشاره ای گذرا به تأثیرات و بر هم کنشهای مصرف مواد مخدر، سوء مصرف داروها و مواد و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی وفرهنگی آن می پردازیم. بحث سم شناسی اجتماعی بسیار پیچیده و مفصل است و بیان کل مساله سیار سخت است وبه جرأت می توان گفت که هرگز نمی توان تمام پیچیدگیها و مشکلات ناشی از آن را بازگو کرد.

جهان در طی 30 سال گذشته به پیشرفتهای شگرفی در زمینه توسعه اجتماعی دست یافته است. مرگ و میر نوزادان به نصف رسیده، مرگ و میر کلی 40% کاهش یافته و میزان امید به زندگی نزدیک به یک دهه افزایش پیدا کرده است. همزمان با اینکه پیشرفت و توسعه در زمینه های اجتماعی و اقتصادی وجود داشته است جریانی بر خلاف آن در جهت افزایش مشکلات ناشی از سوء مصرف داروها و مواد مخدر اعتیاد وجود دارد و به این ترتیب در سالهای اخیر تعداد و پیچیدگیهای این مشکلات چندین برابر شده است با این حال اطلاعات ما درباره توزیع و سم شناسی مواد مخدر بسیار اندک است.

سوء مصرف دارو

در  طی 30 سال گذشته شناخت داروهای قاجاق، دسترسی به آنها و سوء مصرف این داروها به شکل بی سابقه ای افزایش یافته است. علیرغم خلاء بزرگی که دراطلاعات ما وجود دارد، افزایش در مصرف داروهای اعتیادآور در منابع رسمی وغیررسمی مشهود می باشد. گزارشهای سازمان ملل مشاهدات متخصصین، برسی جرائم همه نشان دهنده مشکلات وخیمی در جوامع در حال توسعه و حتی توسعه یافته می باشند. هر چند آمار سیستماتیک کمی و دقیقی در زمینه این مشکلات وجود ندارد، تقریباً همه بر این عقیده اند که گروه جمعیت پرخطر، گروه کاری و پربازده جامعه می باشند هر چند بقیه گروههای جمعیتی نیز در سوء مصرف مواد مشارکت دارند به طور مثال گروههایی چون کودکان خیابانی در کشورهای در حال توسعه و جوانان در سایر کشورها که به سوء مصرف حلالهای فرار و ماری  جوانان می پردازند.

گزارشهای سازمان ملل و بقیه منابع حاکی از افزایش سوء مصرف داروها و پیامدهای مضر آن در اغلب نقاط جهان است. مرگهای ناشی از مصرف مواد مختف سالانه 5 میلیون نفر در اثر الکل دخانیات و200 هزار نفر در اثر اعتیاد تزریقی برآورد می شود. سالهای از دست رفته بدلیل ناتوانی و ازکار افتادگی مرتبط به وابستگی به داروهای در سال 1990 برای مردان 3/39 میلیون سال و برای زنان 3/13 میلیون سال برآورد شده است. جمع بندی جهانی از هزینه های تحمیل شده بدلیل بیماریهای ناشی از سوءمصرف داروها، وقتهای کاری تلف شده و هزینه های بقیه مشکلات ناشی از این پدیده موجود نمی باشد. با توجه به اینکه بسیاری از مشکلات ناشی از این مصیبت در این مجمل نیامده است، روشن است ارقامی که برای مرگ و میر، بیماریها ناتوانیها و یا از کارافتادگیها آمده است نه تنها کامل نیستند بلکه نسبت به واقعیت بسیار کم برآورد شده اند.

الگوهای سوء مصرف در کشورهای مختلف تفاوتهای گسترده ای را نشان می دهد. این تفاوتها شامل تفاوت در نوع داروهای مورد استفاده افراد مصرف کننده، زمینه های مصرف و شدت معضل می شود. یکی از مشکلاتی که توجه زیادی رابه خود معطوف کرده است، مصرف مواد در مناطقی است که در آنجا تریاک، هروئین، کوکا، کوکائین و حشیش تولید می شو. همچنین انتقال مصرف مواد از کشورهای توسعه یافته به کشورهای در حال توسعه .اگر تولیدکنندگان این مواد خود مصرف کننده نیز باشند می توانند نقش یک بازار دائمی را ایفا کنند. و الگوی مصرف آنها پیوند نزدیکی با الگوی قاچاق محصولات دارد. چنین وضعیتی هم اکنون در پاکستان و بسیاری از کشورهای آمریکایی لاتین و جاهای دیگری از دنیا وجود دارد. به این ترتیب مصرف متناوب یا دائم مواد ادامه روند تولید را تضمین می کنند.

حجم تولید و قاچاق تریاک، هروئین، کوکا، کوکائین و حشیش بسیار زیاد است. چه این برآورد از طرف منابع رسمی باشد و چه منابع آگاه غیررسمی. برآورد تولید تریاک از سال 1989 سالانه بین 3000 تا 4000 تن بوده است. برگ کوکا که نسبت به تریاک در تعداد کشورهای کمتری تولید می شود از سال 1988 سالانه از کمتر از 295000 تن تا بالای 000/330 تن ا فزایش یافته است. هر چند که این ارقام آمار دقیقی از کل تولید جهانی نیستند ولی عرصه عظیم جهانی را نشان می دهند که این امر نخستین قدم در فهم وضعیت عرضه و تقاضا می باشد. این میزان عظیم باید به عنوان کالایی در نظر گرفته شود که هر چند از نظر حجم آنچنان بزرگ نیست ولی بسیار گران قیمت بوده و از نظر اقتصادی حجم عظیمی درتبادلات جهانی را به خود اختصاص می دهد.

تولید تریاک و کوکا هر دو در جهان در حال توسعه صورت می گیرد، جایی که شرایط مساعدی برای کشت وجود دارد همچنین مناطقی پرت و دور از دسترس قانون و نیروی کار ارزان قیمت یافت می شود. کنترل مواد اولیه و شیمیایی مورد نیاز برای ساخت داروهای قاچاق روز بروز مشکل تر می شود که علت آن نیز رفت و آمدهای فراوان و غیرقابل کنترل مردم، فراوانی مرزهای نفوذپذیر و در بسیاری از کشورهای کاهش اقتدار و توانایی دولتها را همراه داشته است. درآمد فراوان حاصل از قاچاق این مواد، مخارج هنگفت اجیرکردن خبرچین و جاسوس، بکارگیری تبهگاران و تأمین امنیت سیاسی و استخدام تروریستها را فرام کرده است. دنیای تجارت مواد مخدر داروهای قاچاق دنیای خشن و بی رحم است و اغلب افراد حاشیه ای و واسطه های ناکارآمد توسط جنایتکاران رقیب یا پلیس از بین می روند.

در مجموع باید گفت تجارت غیرقانونی مواد مخدر درآمد بسیار کلانی را برای افراد محدود و درآمدهای متوسطی را برای سایر افراد این شبکه ها به ارمغان می آورد. از طرفی این امر موجب افزایش مرگ ومیر، بیماری ها، خانواده های درگیر و بی سرپرست، مشکلات آموزشی وکاری و… می گردد. اقدامات جهت پیشگیری وکنترل سوء مصرف داروها ضعیف بوده و دانش و آگاهی که بر آنها تکیه می شود بسیار ضعیفتر است و در حالیکه این تصویر شوم در حال گسترش است مفاسد دیگر نیز در پی آن افزایش می یابد.

کمبود موقعیتهای کاری و فشار بر کارگاهها

کارگاه بخشی از جامعه است که قدرت یا ضعیف جامعه را به خوبی نشان می دهد. برآوردها نشان می دهد 30 درصد نیروی کار فاقد شغل مناسب می باشند. همچنین همواره افزایش تعداد افراد جویای کار بیش ازمیزان موقعیتهای شغلی ایجاد شده است و به این ترتیب همواره تعداد افراد بیکار و مشکلات آنها بیشتر و بیشتر می شود. از آنجایی که سوء مصرف مواد مخدر و داروها نیز معمولاً در همین گروه سنی بویژه در میان افراد بی کار ظاهر می شود این دو عامل می تواند آسیب پذیری این گروه را افزایش داده و زمینه را برای پدیدآمدن معضلات اجتماعی ایجاد نماید. مصرف مواد مخدر داروها می تواند برای صاحبان مشاغل وکارگاهها (کارفرمایان) نیز مشکلات بزرگی را پدید آورد آنها همواره در رقابتی شدید برای افزایش راندمان کاری هستند و برای ارائه کار خود باید پاسخگوی سازمانهای کار و منابع نیروی انسانی باشند. طبق مطالعات اخیر مواد مخدر و همچنین الکل و دخانیات مشکلات حادی را در محل کار به وجود آورده است. مشکلات مربوط به مواد مخدر و حتی داروهای مجاز اصل، استفاده ناصحیح وغیرعادلانه از داروهای مجاز و یا مصرف بی دلیل آنها نیز از دغدغه های کار فرمایان کارکنان و سرمایه گذاران است.

مشاغلی که نیاز به تمرکز بالا، تصمیم گیری سریع و حافظه کوتاه مدت قوی و یا دقت عمل حرکتی دارد براحتی توسط مواد مخدر و یا داروها مختل می شوند. مشاغل حساس و امنیتی با مسئولیتهای خطیر و لحظه ای مرتبط با رفاه و آسایش مردم بسیار نسبت به این قضیه آسیب پذیر هستند. داروهای قاچاق و یا حتی مجاز می توانند زمان واکنش فرد را طولانی کنند. و کارآیی حرکتی – مغزی را کاهش و یا مختل کنند و قادرند وضع روانی فرد را تغییر دهند. کوکائین و سایر محرکهای می توانند باعث اعتیاد شوند وضعیت کار و زندگی خانوادگی فرد را دچار اختلال نمایند. مصرف کنندگان مواد بیش از سایرین از محیط کار غیبت می کننند واشتباهات بیشتری مرتکب می شوند و شکایات درمانی بیشتری دارند و از سایرین کمتر کار می کنند.

مشکلاتی در اثر سوء مصرف مواد برای محیط کار پیش می آید و هزینه هایی که از این بابت به این محیطهای تحمیل می شود با انجام بررسی وگزینشهای پیش از استخدام، نظارت در هنگام کار واقدامات پیشگیرانه دوره ای ومداخلات محدود در صورت لزوم می تواند کاهش یابد.

تأثیر فقر بر جوامع شهری و روستایی

افراد فقیر در جوامع روستایی و شهری همواره برای نیازهای اولیه زندگی خود تلاش می  کنند اما آنها به شکلهای متفاوتی در مشکل مواد مخدر و داروهای غیرمجاز دخالت می کنند. فقر روستایی بیشتر با تولید مواد مخدر مرتبط است در حالی که فقر شهری هم در عرضه و هم در مصرف مواد دخیل است. برای کشاورزانی که حاضر به خطر کردن باشند کشت غیرمجاز بیش از کشت مجاز عایدی دارد.

تحلیلگران مسائل سیاسى و اجتماعى بر این باورند كه در تهاجم و نفوذ فرهنگی، پدیده موادمخدر مهمترین عامل به تباهى كشیدن و انحطاط اخلاقى جوامع به شمار می‏ رود. متاسفانه گسترش دامنه مصرف موادمخدر در جامعه امروزى به حدى است كه حتى قشر متفكر و تحصیل كرده را نیز به سمت خود كشانده است. به دلیل ابعاد وسیعی که بازار سیاه بوجود آمده توسط درآمد مواد مخدر و داروهای قاچاق، جذب این کالا و درآمد حاصل از آن در بافت جامعه و درجه وابستگی بسیاری از بخشهای اقتصادی و اجتماعی به این درآمد ایجاد می کند، مواد مخدر اهمیتی اجتماعی بسیار فراتر از آنچه در آمار وارقام منتشر می شود، دارند.     

افرادی که درآمدی بسیار کم دارند معمولاً پول ناچیز خود را بجای خوراک، پوشاک و سرپناه بیشتر صرف مواد مخدر، الکل و دخانیات می کنند. مواد اعتیادآور مصرف کننده را از سمت مصرف گاه بگاه بسوی مصرف کم سوق می دهند و به این ترتیب بازار ثابتی را برای عرضه کننده فراهم می آورند. وقتی که خود عرضه کننده تبدیل به مصرف کننده دائمی مواد می شود تولید و عرضه و تقاضای مواد مخدر و قاچاق الگوی پیچیده تری به خود می گیرد که به راحتی قابل تغییر نیست. فقر باعث می شود فرد درآمد فوری هر چند پرخطر را به درآمدی که با تأخیر حاصل می شود هر چند کم خطر باشد، ترجیح دهد. برنامه های توسعه باید برمبنای امتحان عملی رفتار روستائیان و کشاورزان و تشخیص انگیزه های اقتصادی آنها بنا شود بجای اینکه صرفاً براساس فرضیات و تصورات طراحی گردد.

اطمینان خاطر از یک درآمد مناسب و کافی در دراز مدت از کشت مجاز می تواند برای ایجاد انگیزه در کشاورزان و شرکت دادن آنه در برنامه های توسعه کافی باشد.

برخلاف روستائیان، افراد فقیر مناطق شهری امکان داشتن محصول کشاورزی را ندارند با این حال با شکلهای متفاوتی از مصرف مواد مخدر و شغلهای غیرقانونی خطرناک مواجه هستند و شیوه های بدتری از شغلها و روشهای ایجاد درآمد قاچاق در این افراد دیده می شود.

حاشیه نشین

براساس بافت فرهنگی جامعه سوء مصرف مواد ممکن است کاری قانونی، ناپسند، انحرافی و یا جرم تلقی شود. پدیدة حاشیه نشین با عملکرد دولت، انجمن ها و مردم در ارتباط است تعداد زیادی از افراد روستایی بدلیل فقر از محل زندگی خود به حاشیه شهرها مهاجرت می کنند و اقدام  به ساخت حلبی آبادها می کنند. مکانهایی که از نظر اقامت، امکانات، بهداشت و آموزش مشکلات فراوانی دارد. جوانان بویژه در مورد مصرف مواد مخدر و سایر مواد بسیار آسیب پذیرند بخصوص مواد ارزان قیمتی مثل حلالها، مایعات فرار و همچنین مارجوانا. فرهنگ مصرف مواد به سرعت در بین جوانان اشاعه پیدا می کنند افرادی که به عنوان معتاد شناخته می شوند به سختی می تواننند دوباره به جامعه بازگردند. بی توجهی و انکار، مشکلات و معضلات افراد گرفتار چه از طرف اشخاص چه انجمن ها و جه  دولت ها مشاهده می شود. خودداری از یکنواختی و انجام رفتارهای قالبی و نیز پیشگیری از بدنام شدن افراد خود مساله ای بغرنج و پیچیده است. قدم اول ترک عادت فرد و جداکردن او از مصرف مواد و تأکید برتوانایی های فرد برای گام گذاشتن در مسیر جدیدی از زندگیست.

در مناطق پرت و دوردست کشورهای در حال توسعه قدرت دولت و استقرار قانون کمتر  مشاهده می شود و معمولاً گروههای قومی، قبیله ای یا دینی قدرت اداره جامعه خود را در دست دارند و در بسیاری از کشورها نهادهای مدنی و سیاسی نسبت به دهه های پیش ضعیفتر شده اند.

برخی از آنها تحت محاصره بوده و ثبات و مشروعیت خود را از دست داده اند وقتی دولتها ارتباط با مردم و کنترل جریان اقتصادی کشور را از دست می دهند جامعه مدنی سست می شود. ناکامی، خشونت، ترور و فساد زمینه را برای اشاعه مصرف، تولید و خرید و فروش مواد را فراهم می کند و برعکس نیز اشاعه مواد مشکلات ذکر شده را تشدید می نماید.

مواد مخدر، بزهکاری و جنایت از بسیاری جهات به هم ارتباط دارند. در برخی موارد سوء مصرف مواد افراد به سوی اعمال خلاف سوق می دهد و در برخی موارد رفتارهای مجرمانه زمینه ساز مصرف مواد مخدر می شود. تأثیر فراگیرتر سوء مصرف مواد، جرائم، تنشها و انحرافات را زیاد می کند و بار مضاعفی را بر نهادهای جامعه از جمله خانواده می گذارد. جرائم مرتبط با مواد مخدر ترورسیم باعث ناپایداری کشورها و افزایش اقدامات انتظامی، دادگاهها و زندانهای می گردد. گاهی مشکلات مرتبط با مواد مخدر می تواند دولت و نهادها را نیز ماند مردم تحت شعاع قرار دهد در برخی موارد این مشکل منتهی به ایجاد دولتهای مخفی و موازی می گردد که در آن سلطانهای مواد مخدر با داشتن ثروت زیاد افراد تحت فرمان فراوانی دارند

چالش آینده

مشکل سوء مصرف مواد و مشکلات مرتبط با آن در بسیاری از مناطق جهان روبه گسترش است بی آنکه دلیل واحد یا راه چاره واحدی را بتوان برای آن ذکر کرد. این مشکل در برخی مناطق چه توسعه یافته و چه در حال توسعه بسیار وخیم است. مشکلاتی نظیر بیماریها، مرگ، جرم و جنایت، کاهش راندمان کاری تصادفات و بسیاری از مشکلات دیگر متناوباً گزارش می شوند. و اگر مسأله سوء مصرف مواد به اندازه کافی تحت نظارت قرار نگیرد می تواند مانع بزرگی برای پیشرفت و توسعه انسانی و اجتماعی باشد.

بنابراین نمی توان آن را از پدیده های دیگر اجتماعی مثل بیماریها، فقر، بیکاری و خشونت جدا کرد. استفاده غیرقانونی از مواد و مشکلات مرتبط با آن در کشورهای مختلف بصورت گسترده ای با چهره ها و ویژگیهای متفاوت ظاهر می شود. فروش مواد مخدر معمولاً بسیار سودآور است و بازار پرونقی دارد این مواد تا سطح شایان توجهی بر مغز و رفتار تأثیر می گذارند بنابراین بسیاری از فعالیتهای انسانی را دستخوش تغییرات گسترده ای می نمایند.

پیشرفت در زمینه جلوگیری از مصرف مواد مخدر به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ نخست استراتژی ما در برابر مشکل مواد مخدر باید با همراهی مردم انجمنها و نهادهای اجتماعی صورت گیرد. مردم باید به عنوان قلب و مرکز مشکل و آغاز هر نوع راه حل موضوع در نظر گرفته شوند. مسلماً  این اصل اشکال متفاوتی در جوامع روستایی و شهری به خود می گیرد و همچنین تحت تأثیر طبقات جامعه خواهد بود.

دوم اینکه استراتژیهای توسعه جایگزین در مناطق روستایی باید پاسخگوی شرایط و مقتضیات منطقه هدف باشد. سوم همانند آنچه در مناطق روستایی گفته شد در جوامع شهری نیز باید مقتضیات و جامعه شناخته شود و راهکارهایی اختصاص متناسب با آنها بکار گرفته شود.

برای رسیدن به موفقیت نیاز به یکسری مکانیزمهای حمایتی و برنامه ریزی های دراز مدت وجود دارد و برای اینکه اقدامات موثر واقع شوند هر دو نیاز به حمایتهای جامعه هدف و نیز سیاستهای ملی دارند.

سود فروش مواد مخدر و داروهای قاچاق بسیار زیاد است. جنانکه بر بسیاری از فعالیتهای توسعه ای بین المللی پیش می گیرد به عنوان مثال درآمد ناشی از ترانزیت مواد مخدر از نوع کوکائین هروئین و حشیش حدود 85 میلیارد دلار برآورد می شود.

 این میزان پول از تولید ناخالص ملی (GNP)  اقتصادهای جهان بیشتر است.

توجه به این نکته که پول حاصل از این تجارت در دست افراد بسیار محدودی قرار دارد به اندازه خود این درآمد اهمیت دارد. تجمع این میزان زیاد درآمد در خارج از اختیار رسمی دولت و ساختار اقتصادی جامعه، ثبات حکومت، نهادهای اقتصادی و جامعه را به مخاطره می ا ندازد. علاوه بر این فعالیتهای قاچاق و غیرقانونی باعث افزایش مخارج عمومی جامعه از بابت اداره جامعه، حفظ امنیت و کنترل جرائم، حفظ نهادهای مردمی و رسمی و مراقبتهای بهداشتی می گردد.

با توجه به تخریبی که از جانب تجارت و مصرف مواد مخدر در جامعه ایجاد می شود و مواردی که گفته شد باید توجه داشت که درآمد ناشی از این تجارت را نمی توان بادرآمدهای مشروع مشابه دانست. بیماری ایدز نیز یکی از پیامدهای مصرف مواد مخدر است که این پدیده به دو صورت منتشر می شود یکی بوسیله استفاده از سرنگهای مشترک آلوده و دیگری با مسافرتهای گسترده افراد آلوده. هر چند که همجنس بازی و مقاربتهای آلوده بزرگترین علت انتقال این بیماری در بسیاری از کشورها می باشند. اعتیاد تزریقی نیز علت مهمی در بسیایر از نقاط دنیا از جمله آفریقا آسیا و آمریکای لاتین به شمار می آیند. شواهد اخیر نشان می دهد در شهرهایی مثل بانکوک  ادینبرو و در ایالات مانیپور هندوستان شیوع HIV در میان معتادان تزریقی در عوض 2 سال از صفر به 40% رسیده است. افراد بین 15 تا 45 سال معمولاً قربانیان ایدز هستد با مرگی که به کندی سراغ آنها می آید و با توجه به اینکه این افراد حداقل در آفریقا از جمله افراد درآمدزا و نان آور خانواده بوده اند جمعیت کودکان یتیم و پیران بی سرپرست رو به ازدیاد بوده و این امر نیز بر جامعه فشار می آورد.

مصرف مواد مخدر و و سوئ مصرف دارو بعنوان آسیبهای اجتماعی، هیچ گاه بطور كامل ریشه‏  كن نخواهد شد، اما با تدبیر، اندیشه و تلاشى مخلصانه حداقل می‏توان آنرا به كنترل در آورد. در این راستا تلاش ما بر این است تا با ارتقاء سطح آگاهى اقشار مختلف جامعه پیشگیرى از سوئ مصرف مواد مخدر را بر درمان معتادین مقدم بداریم. به امید روزى كه جامعه‏ اى داشته باشیم كه اگر هم در آن فرد معتادى وجود دارد، درصدد نجات خویشتن باشد.

جستجو فارسی و انگلیسی در سایت ما به وسیله سرور